Kính thưa cộng đoàn phung vụ, hôm nay chúng ta cùng nhau bước vào một trong những chiều kích sâu sắc và thách thức nhất của thần học Tân Ước. Đó là lời tuyên bố kinh điển của Đức Giêsu trong Tin Mừng theo thánh Mátthêu: “Anh em đừng tưởng Thầy đến để bãi bỏ Luật Mô-sê hoặc lời các ngôn sứ. Thầy đến không phải là để bãi bỏ, nhưng là để kiện toàn.” (Mt 5,17).

Khi đứng trước lời này, các nhà nghiên cứu Kinh Thánh luôn trăn trở một câu hỏi lớn: Đây thực sự là lời nguyên văn từ miệng Đức Giêsu nói ra, hay là do các tông đồ sau này đã suy niệm, hiểu và giải thích lại theo bối cảnh của họ?

Để trả lời câu hỏi này một cách thấu đáo, chúng ta sẽ cùng nhau phân tích qua ba lăng kính: Phê bình Lịch sử, Phê bình Thuật chuyện, và cuối cùng là dưới cái nhìn Đức tin Thần học.

1. Góc nhìn Phê bình Lịch sử: Đi tìm lời gốc của Đức Giêsu (Ipsissima Verba)

Các học giả khi dùng phương pháp phê bình lịch sử sẽ đặt câu hỏi: Liệu câu nói này có bằng chứng lịch sử nào chứng minh nó thuộc về “Đức Giêsu lịch sử” không? Để trả lời, họ áp dụng các tiêu chí khoa học rất khắt khe:

• Thứ nhất là tiêu chí “Không liên tục”: Câu nói này đặt Đức Giêsu vào một vị thế vô cùng độc đáo. Ngài không đứng về phía những người Biệt phái khắt khe giữ từng câu chữ, nhưng Ngài cũng không phá bỏ truyền thống Do Thái giáo. Sự “kiện toàn” bằng một uy quyền tự thân vượt trên cả ông Môsê là điều độc nhất vô nhị. Nó độc đáo đến mức không một cộng đoàn sơ khai nào có thể tự ý “bịa” ra để gán cho Ngài.
• Thứ hai là tiêu chí “Chứng liệu đa diện”: Dù công thức chính xác của câu Mt 5,17 chỉ xuất hiện trong Tin Mừng Mátthêu, nhưng thái độ cốt lõi này của Đức Giêsu đối với Luật pháp lại bạt ngàn trong các tầng văn bản khác: từ Máccô, Luca, cho đến các thư của thánh Phaolô. Qua các cuộc tranh luận về ngày Sabát hay luật thanh sạch, Đức Giêsu luôn khẳng định giá trị của Luật, nhưng tái định nghĩa nó bằng tình yêu.

Thưa anh chị em, kết luận lịch sử cho thấy: Đức Giêsu chắc chắn đã tuyên bố một thông điệp mạnh mẽ như vậy lúc sinh thời. Tuy nhiên, những từ ngữ cụ thể như “bãi bỏ” hay “kiện toàn” mang đậm cấu trúc ngôn ngữ của Giáo hội thời sơ khai. Đây không phải là một đoạn băng ghi âm nguyên văn (Ipsissima Verba), nhưng chính là tiếng nói đích thực (Ipsissima Vox) của Ngài được lưu truyền lại.

2. Góc nhìn Phê bình Thuật truyện: Ý định của Thánh sử Mátthêu

Bây giờ, chúng ta tạm gác câu hỏi lịch sử sang một bên để nhìn bản văn như một tác phẩm văn học. Phương pháp phê bình thuật truyện mời gọi chúng ta xem thánh Mátthêu đóng vai trò gì khi viết ra lời này.

Trong cấu trúc Tin Mừng, câu nói này là bản lề để mở vào loạt bài giảng “Các Phản đề”: “Anh em đã nghe luật dạy rằng… còn Thầy, Thầy bảo anh em…” Mátthêu có hai mục đích rất rõ ràng khi đặt lời này vào miệng Đức Giêsu:

Khắc họa Đức Giêsu là Môsê Mới: Ông muốn độc giả thấy Đức Giêsu đang lên núi để ban Hiến chương Nước Trời, giống như Môsê năm xưa lên núi Sinai nhận Thập Giới. Từ “kiện toàn” (plērosai) được dùng để kết nối lịch sử cứu độ: Tân Ước không phủ nhận Cựu Ước, mà là sự hoàn thành viên mãn.

Giải bế tắc cho cộng đoàn giáo hội sơ khai: Độc giả của Mátthêu là những người Do Thái theo Chúa Kitô. Họ đang bị người đồng hương trục xuất khỏi hội đường và vu khống là “kẻ phản bội lề luật”. Mátthêu đưa lời tuyên bố này vào để trấn an cộng đoàn: Theo Thầy Giêsu không phải là vô luật pháp, mà là sống một sự “công chính” sâu sắc hơn, đi vào cái cốt lõi của Luật.

3. Dưới cái nhìn Thần học: Sự hòa quyện giữa Mặc khải và Kinh nghiệm Phục sinh

Từ những phân tích trên, chúng ta đi đến đỉnh cao của bài học hôm nay, đó là câu trả lời thần học cho câu hỏi: Do Chúa nói hay do các tông đồ giải thích?

Thưa anh chị em, câu trả lời Kitô giáo của chúng ta là: Là cả hai! Và hai điều này không hề mâu thuẫn, mà hòa quyện làm một.

Bản chất của Mặc khải: Giáo hội chúng ta không tôn thờ một cuốn sách từ trên trời rơi xuống. Chúng ta tin vào Ngôi Lời nhập thể. Lúc sinh thời, Đức Giêsu “kiện toàn” luật bằng hành động: Ngài chạm vào người phong cùi, Ngài chữa bệnh ngày Sabát để cứu người. Ngài gieo mầm thông điệp đó qua cách sống của Ngài.

Tác động của Chúa Thánh Thần: Sau biến cố Phục sinh, các tông đồ dưới ánh sáng của Chúa Thánh Thần đã ngồi suy gẫm lại toàn bộ cuộc đời của Thầy. Họ nhận ra: “À, hóa ra Thầy không phá đổ luật, Thầy đang đưa luật về đúng mục đích ban đầu là Tình Yêu!” Khi Thánh Mátthêu viết xuống câu: “Thầy đến để kiện toàn”, ông đang đúc kết bản chất sứ mạng của Đức Giêsu bằng ngôn ngữ giáo lý của Giáo hội.

Mặc khải Tân Ước công nhận cả hai nguồn lực: Thiên Chúa linh hứng và con người cộng tác. Việc các tông đồ “hiểu và giải thích” không làm giảm đi tính chân thật của lời Chúa, mà chính là cách Chúa Thánh Thần làm cho lời của Đức Giêsu trở nên sống động, có thẩm quyền và sinh hoa kết trái trong Giáo hội.

Tóm lại, nếu chúng ta hiểu câu hỏi theo nghĩa đen, một câu trích dẫn nguyên văn được ghi âm từ thế kỷ thứ nhất, thì các nhà khoa học sẽ nói là không chắc chắn. Nhưng nếu chúng ta hiểu theo nghĩa: “Đóc chính là tư tưởng, là ý định sâu xa và là căn tính hành động của Đức Giêsu”, thì câu nói đó hoàn toàn là của Đức Giêsu.

Các tông đồ không tự bịa ra giáo lý. Họ là những người thông dịch trung thành. Họ dùng ngôn ngữ của thời đại để diễn tả một chân lý vĩnh cửu: Nơi Đức Giêsu, mọi lề luật đã tìm thấy đỉnh cao và ý nghĩa trọn vẹn nhất của nó: đó là Luật Yêu Thương.