(Mt 18, 15-20)
ĐsLm. Phanxico Salesio Đỗ Duy Đông
Anh chị em thân mến!
Có lẽ không có việc gì khó khăn và tế nhị hơn trong đời sống cộng đoàn bằng việc góp ý, sửa lỗi cho nhau. Im lặng thì sự dữ có cơ hội lớn lên. Lên tiếng thì dễ mất lòng nhau. Nói nhẹ nhàng thì người kia dửng dưng không thay đổi. Nói mạnh mẽ thì lại làm họ tổn thương sâu sắc. Nhiều cộng đoàn đổ vỡ không phải vì những biến cố lớn lao, mà thường bắt nguồn từ những điều rất nhỏ: những hiểu lầm tích tụ không được giải quyết, những tổn thương âm ỉ không được chữa lành, hay những lời nói bóng gió sau lưng thay vì những cuộc gặp gỡ trực diện chân thành.
Đức Giêsu thấu hiểu thực trạng đó hơn ai hết. Vì thế, Ngài dành hẳn đoạn Tin Mừng hôm nay để hướng dẫn các môn đệ nghệ thuật sửa lỗi cho nhau.
Vấn đề lớn nhất không phải là lỗi lầm, nhưng là cái tôi
Trong mọi cuộc xung đột hay va chạm, phản ứng quen thuộc của chúng ta thường là: Tại lỗi người ấy. Tuy nhiên, tâm lý học chiều sâu cho thấy rằng khi một người nhận được lời góp ý, phản ứng đầu tiên của họ thường không nằm ở nội dung đúng hay sai của sự việc, mà là cảm giác: Tôi đang bị đe dọa.
Bởi vì cái tôi (ego) luôn có bản năng tự vệ để bảo vệ hình ảnh của chính mình. Sigmund Freud gọi đó là các cơ chế phòng vệ tâm lý. Ngay khi cảm thấy bị phê bình, con người rất dễ rơi vào các trạng thái: Phủ nhận sự thật, Biện minh cho hành vi của mình, Đổ lỗi ngược lại cho hoàn cảnh hoặc đối phương, Phản công sắc bén, Hoặc im lặng đối kháng ngầm.
Sự phản kháng ấy xuất hiện không hẳn vì họ là người xấu, mà vì bản năng tự vệ luôn mạnh hơn khả năng lắng nghe. Đó là lý do tại sao rất nhiều lời góp ý dù xuất phát từ thiện chí nhưng vẫn thất bại thảm hại không phải vì điều được nói ra là sai, mà vì người nghe chưa cảm thấy bản thân được yêu thương đủ để đón nhận sự thật phũ phàng đó.
Đức Giêsu không dạy kỹ thuật sửa lỗi, nhưng dạy con đường của tình yêu
Hãy để ý từng bước trong tiến trình mà Đức Giêsu hướng dẫn:
- Bước thứ nhất: Gặp riêng “Riêng anh với nó thôi.”
Đó là quy tắc tối quan trọng đầu tiên. Không kể lể với người khác, không đưa lên mạng xã hội hay nhóm chat, không tranh thủ bàn tán trong giờ ăn, và không biến lỗi lầm của anh em thành đề tài trà dư tửu hậu. Tại sao? Bởi vì phẩm giá của một con người luôn quan trọng hơn lỗi lầm họ vấp phải, và tình yêu đích thực luôn biết bảo vệ danh dự của người mình yêu.
Trớ trêu thay, con người hiện đại đôi khi làm ngược lại: họ không chịu nói trực tiếp với người cần nghe, nhưng lại đi nói với những ai thích nghe. Đó chính là cội nguồn sinh ra những lời thị phi, chia rẽ và làm rạn nứt sự hiệp nhất.
- Bước thứ hai: Nếu không nghe, hãy đem theo hai hoặc ba người
Đây không phải là hành động “kéo bè kết phái” để áp đảo đối phương, mà là để có thêm sự khách quan. Trong tâm lý học, khi cảm xúc cá nhân dâng quá cao, con người dễ mất đi khả năng nhìn nhận sự việc một cách trung thực. Sự hiện diện của những người chứng kiến đáng tin cậy giúp cả hai bên dịu lại, không nhằm mục đích kết án, mà để bảo vệ chân lý trong sự bình tĩnh.
- Bước thứ ba: Trình báo với cộng đoàn
Đây là bước đường cùng khi mọi nỗ lực cá nhân bất thành. Đức Giêsu luôn đặt ra nhiều nấc thang kiên nhẫn, cho thấy Ngài vô cùng tôn trọng tự do, danh dự và tiến trình hoán cải chậm rãi của con người.
Điều giết chết cộng đoàn không phải lỗi lầm, mà là sự im lặng
Giữa các cộng đoàn, đôi khi tồn tại một nghịch lý, đó là: có những nơi bề ngoài rất êm ả, mọi người đều cười nói lịch sự, không ai va chạm hay cãi vã với ai. Nhưng thực chất bên trong lại là những khoảng cách vô hình.
Tâm lý học gọi đó là hòa bình giả tạo. Mọi người chọn cách né tránh xung đột bằng cách… né tránh luôn cả sự thật. Bề ngoài thì bình an giả dối, nhưng nội tâm ngày càng xa cách. Tình yêu đích thực chưa bao giờ né tránh sự thật. Thánh Phaolô từng nhắc nhở chúng ta: “Hãy sống theo sự thật trong tình yêu.”
Nếu chỉ có sự thật khô khan mà thiếu vắng tình yêu, lời góp ý sẽ trở thành một lưỡi dao sắc bén cứa rách lòng người. Nếu chỉ có tình yêu cả nể mà không dám nói lên sự thật, cộng đoàn sẽ trở thành nơi dung dưỡng sự yếu đuối và sai lầm. Đức Giêsu luôn biết cách dung hòa tuyệt vời cả hai điều ấy: nói sự thật trong một trái tim đong đầy xót thương.
Muốn sửa người khác, trước hết phải hiểu vết thương của họ
Một nguyên tắc cốt lõi của tâm lý học chiều sâu là: Đằng sau mỗi hành vi tiêu cực đều ẩn giấu một câu chuyện chưa được kể. Một người hay nổi nóng, rất có thể đang oằn mình gánh chịu nhiều tổn thương chưa lành. Một người khó tính, nguyên nhân có thể do họ lớn lên trong một môi trường thiếu an toàn và bất ổn. Một người thích kiểm soát, đôi khi vì họ từng trải qua quá nhiều biến động mất mát trong đời. Một người thường xuyên chỉ trích, có khi đang cố che giấu một mặc cảm tự ti vô cùng sâu sắc.
Sự thấu hiểu này không nhằm mục đích biện minh hay dung túng cho lỗi lầm, mà giúp chúng ta nhận ra một chân lý: Muốn chữa lành một cành cây khô héo, không thể chỉ tỉa lá mà phải nhìn đến bộ rễ. Đức Giêsu luôn có cái nhìn thấu suốt vượt qua mọi định kiến bề ngoài:
- Ngài nhìn thấy một Giakêu khao khát lương tâm phía sau lớp vỏ bọc tham lam của kẻ thu thuế.
- Ngài nhìn thấy một Phêrô đầy lòng mến phía sau sự yếu đuối hèn nhát chối Thầy.
- Ngài nhìn thấy phẩm giá cao quý của người phụ nữ tội lỗi đằng sau những lầm lạc đáng trách.
- Ngài luôn nhìn sâu vào thực thể con người chứ không dừng lại ở hành vi tội lỗi.
Kính thưa anh chị em!
Đời sống cộng đoàn không đòi hỏi chúng ta phải là những con người hoàn hảo không vết nhơ, nhưng mời gọi chúng ta trở thành những người bạn đồng hành biết nâng đỡ nhau nên thánh từng ngày. Để làm được điều đó, chúng ta cần tập vượt qua thói quen phán xét:
Đừng chỉ học cách nói cho hay, mà hãy học cách lắng nghe từ trái tim.
Đừng chỉ chăm chăm nhìn vào lỗi lầm bề ngoài, mà hãy học cách nhìn thấy nỗi đau sâu kín.
Đừng chỉ nhăm nhe sửa đổi hành vi, mà hãy tìm cách chạm đến cõi lòng.
Và trên hết, trước khi muốn thay đổi bất kỳ ai xung quanh, hãy khiêm tốn để Lời Chúa uốn nắn và biến đổi chính cuộc đời mình. Bởi vì suy cho cùng, chỉ có một trái tim đã được Thiên Chúa cảm hóa mới có đủ dung lượng và ơn sủng để cảm hóa trái tim của người anh em.