danvienxitochauthuy

Tác phẩm: Cầu Nguyện Đan Tu (09) – LẠY TRỜI! Cầu nguyện trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam

Tác giả: FM. Lasan Ngô Văn Vỹ

Việt Nam là một quốc gia đa văn hóa, đa tín ngưỡng, đa tôn giáo. Các tôn giáo du nhập vào lãnh thổ Việt Nam cũng đa dạng:  Phật giáo, Khổng giáo, Lão giáo, Kitô giáo, Hồi giáo… Các tôn giáo này, theo những cách thức riêng, khi hiện diện trên đất nước Việt Nam, đều ít nhiều chịu ảnh hưởng sâu đậm của tín ngưỡng dân gian. Tín ngưỡng ấy được biểu lộ rõ nét qua lễ nghi tế tự, truyền thuyết, chuyện cổ tích, hay tục ngữ, ca dao, văn thơ… Nổi bật trong các tín ngưỡng dân gian Việt Nam là tín ngưỡng thờ Trời. Cho nên dân gian Việt Nam từ bao đời kêu Trời một cách thân thương “Ông Trời”. Người Việt thành kính, kêu van, cầu khấn Trời với nhiều cung bậc tha thiết: Lạy Trời! Ôi Trời! Trời ơi!…

Trong bài viết này, người viết sẽ trưng dẫn một số tục ngữ, ca dao nhằm cho thấy tâm tình cầu nguyện được thể hiện sâu rộng trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Trước hết, ta có thể hiểu: “Tín ngưỡng là niềm tin của con người được thể hiện thông qua những lễ nghi gắn liền với phong tục, tập quán truyền thống để mang lại sự bình an về tinh thần cho cá nhân và cộng đồng. Niềm tin này gắn với siêu nhiên…”[1]

Đối với dân gian Việt Nam, tín ngưỡng “Trời” đã có sẵn trong huyết mạch, “Trời” được gọi bằng “Ông”; “Ông Trời” nghĩa là một Đấng linh thiêng siêu việt làm chủ cả vòm trời xanh “Trời có mắt”, Trời hữu vị, quyền năng chăm sóc mọi loài “không có Trời ai ở với ai!”; “Trời sinh, Trời dưỡng”; “Sống nhờ ơn trời, chết về chầu trời”. Niềm tin vào “Ông Trời” thôi thúc dân gian ta đến thái độ thành kính, nguyện cầu trong mọi hoàn cảnh.

  1. Cầu Trời khi gặp khó khăn hoạn nạn

Mỗi khi gặp điều chưa ưng ý hay gặp cơn gian nan hoạn nạn, dân gian ta đặt trọn niềm tin tưởng cầu khấn, cậy nhờ Trời thương:

       Nghiêng vai ngửa vái ông Trời,

Đương cơn hoạn nạn, độ người trần gian.

 

          Nửa ngày mưa bụi gió bay,

Anh bưng thau nước chắp tay vái Trời.

 

    Trông Trời cho chóng đến mai

Ra đường gặp bạn trao vài ba câu.

 

     Phải chi lên đặng ông Trời,

Hỏi xem duyên nợ đổi dời về đâu.

 

     Trời mưa thì mặc trời mưa.

Tôi không tơi nón, Trời đưa tôi về.

  1. Cầu Trời cho công việc làm ăn:

Đất nước Việt Nam ta vốn thuần nông, việc canh tác đất đai hoa màu chủ yếu phụ thuộc vào thời tiết, cho nên dân gian thường xuyên nguyện xin Trời giúp cho thời tiết ôn hòa, mùa màng tươi tốt để có cuộc sống ấm no:

Lạy Trời, trăm lạy Trời ơi,
Trông cho trong ruộng ngoài khơi được mùa.

 

Trông Trời một trận mưa sa,

Để cho ngoài ruộng trong nhà được vui.

 

Lạy Trời mưa thuận gió đều
Cho đồng lúa tốt cho chiều lòng em.

Cầu nguyện trong tín ngưỡng dân gian còn được nối dài và âm vang qua lòng biết ơn đối với Trời:

Nhờ Trời Hạ kế sang Đông

Lúa khoai no đủ, thong dong con người.

 

Nhờ Trời mưa gió thuận hòa
Nào cày nào cấy trẻ già đua nhau.

 

Trời cho cày cấy đầy đồng
Xứ nào xứ ấy trong lòng vui ghê.

 

Lạy Trời mưa xuống
Lấy nước tôi uống
Lấy ruộng tôi cày
Lấy đầy bát cơm
Lấy rơm đun bếp
Lấy nếp nấu xôi
Lấy vôi ăn trầu
Lấy bậu về ôm
Lấy nơm đơm cá
Lấy rá vo gạo
Lấy dao thái thịt
Lấy liếp làm nhà
Lấy hoa về cúng
Lấy thúng đựng tiền
Lấy tiên làm vợ
Lấy chợ bán đồ
Lấy ngô nuôi lợn
Lấy bợm làm bè
Lấy ghe đánh cá
Lấy vá múc canh
Lấy hành xào thịt
Lấy vịt tiết canh
Lấy manh áo mới
Lấy trời chở che
Lấy mè rang muối
Lấy chuỗi trân châu
Lấy trâu đi cày
Lấy bầy trẻ con
Lấy hòn đá cuội
Lấy bụi chuối cau
Lấy màu nhuộm áo
Lấy đạo để theo
Lấy cheo đóng làng
Lấy hàng rau muống.

Trong công việc làm ăn, tâm tình cầu nguyện của dân gian Việt Nam ta là phó dâng, nhờ cậy Trời phù trợ trong những hoàn cảnh đặc biệt nhất là khi “ra khơi vào lộng”:

Ra đi sóng biển mịt mù,

Trời cho lưới nặng dô hò ta kéo lên.

 

Tới đây lạ bến đậu nhờ,

Vái Trời lớn gió cho sóng trong bờ đừng chao.

 

Ra khơi bữa có bữa không,

Lạy Trời đừng để tố giông cho mình.

 

Lạy Trời thổi ngọn gió Đông

Xuôi buồm thuận gió cho chồng tôi vô.

  1. Cầu Trời cho hôn nhân thành sự

Như đã nói, Trời là Đấng linh thiêng siêu việt, “Đấng ấy” còn được dân gian Việt Nam tuyên xưng bằng nhiều danh khác nữa: Tạo Hóa, Hóa Công, Con Tạo, Thượng Đế, Thiên Chúa, Chúa Trời…[2] Theo nhận xét của tiến sĩ Nguyễn Huy Thông: ”Cả một kho tàng ca dao, tục ngữ Công giáo cũng đã được lưu hành để phản ánh về phong tục, tập quán của cộng đoàn này.”[3] Cho nên, dân gian ta có những lời khấn nguyện tha thiết:

Lạy Trời cho đặng vuông tròn
Trăm năm cho trọn lòng son với chàng
.

Amen, lạy Đức Chúa Trời
Xin cho bên Đạo, bên Đời lấy nhau.[4]

Dù thế, ca dao Công giáo cũng nhắc khéo những chàng trai ngoài Công giáo theo đạo, cầu nguyện chỉ với mục đích cưới vợ:

Em lạy Đức Chúa Ba Ngôi
Em lấy được vợ em thôi nhà thờ.

Đồng thời, ca dao cũng nhắc nhở người cầu nguyện hãy biểu lộ lòng tin bằng hành động trong cuộc sống thường ngày:

Mẫu đơn nở cạnh nhà thờ
Đôi ta trinh tiết đợi chờ lấy nhau.

  1. Cầu Trời cho hạnh phúc gia đình

Lời cầu nguyện của dân gian Việt Nam với Trời rất đơn sơ thành kính, cầu Trời phù hộ cho người thân, cho con trẻ ăn – ngoan, vui khỏe, cho vợ chồng được bình yên, cha mẹ được trường thọ:

Lạy Trời phù hộ ấu nhi

Ăn no chóng lớn, biết đi biết đùa.

 

Chàng về để thiếp xin đưa

Xin Trời lại nắng khoan mưa trơn đường.

 

Nhà anh ước Phật, nhờ Trời

Bố mẹ sinh đã được mười anh em.

 

Đêm đêm ra thắp đèn Trời,

Cầu cho cha mẹ sống đời với con.

  1. Cầu Trời cho đất nước thoát cảnh chiến tranh

Trong hoàn cảnh đất nước nội chiến triền miên, các vua chúa “xưng hùng xưng bá”, người dân dù có ở hai chiến tuyến khác nhau nhưng họ một lòng kêu van Trời cho cuộc chinh chiến mau thành công:

Lạy Trời cho cả gió nồm,

Cho thuyền chúa Nguyễn căng buồm tiến ra.

(phương Bắc đánh chúa Trịnh?)

 

Lạy Trời cho cả gió lên,

       Cho cờ vua Bình Định[5] bay trên kinh thành (Phú Xuân).

 

Trời ôi! Sinh giặc làm chi,
Cho chồng tôi phải ra đi chiến trường.

  1. Cầu Trời cho cuộc sống được bình an

Có khi lời cầu nguyện của dân gian với Ông Trời thốt thành tiếng kêu than ai oán trước nghịch cảnh cuộc đời:

Trời ơi! có thấu tình chăng?
Một ngày đằng đẵng xem bằng ba thu!

 

Trời sao Trời ở chẳng cân,
Kẻ ăn không hết, người lần không ra.

Lá vàng còn ở trên cây

Lá xanh rụng xuống Trời hay chăng Trời!

Lạy Trời cho miễn sống lâu

Ai kêu bằng chó bằng trâu cũng ừ.

 

Trời ơi! Có thấu tình chăng,
Con người nhân nghĩa lai căng mất rồi.

 

Vì thế mà dân gian ta dám nài van:

Trăm lạy ông Trời chớ điếc, đừng đui

Để hai con mắt coi người thế gian.

Có khi những lời cầu nguyện trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam kêu khấn tới Trời, nhờ Trời xét xử công minh, trừng phạt cái ác, cái xấu trong xã hội:

Những người nói láo nói không
Xin Trời quăng xuống giữa sông Bồ Đề.

Hẳn là còn rất nhiều tục ngữ, ca dao diễn tả tâm tình cầu nguyện trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam mà người viết không thể nào truy tầm hết được. Nhưng qua một số câu tục ngữ ca dao trên đây cũng đủ cho thấy tâm tình cầu nguyện trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam rất phong phú, rất tha thiết trong mọi hoàn cảnh của cuộc sống. Điểm đặc biệt trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam là thờ Trời. Dĩ nhiên, Trời ở đây không phải là bầu trời xanh mà là “Ông Trời” – Đấng Tạo Hóa quan phòng mọi sự, chăm sóc hết mọi loài. Nên trong tâm thức dân gian Việt Nam: Trời tuy xa mà gần, uy linh siêu việt mà thấu cảm từng nỗi niềm của con người để ra tay giáng phúc, cho mưa thuận gió hòa, cứu giúp người hoạn nạn… và trừng phạt kẻ ác. Bởi vậy, “Ông Trời” trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam cũng thực là Đức Chúa Trời, là chính Thiên Chúa mà tín hữu Kitô tin tưởng khẩn cầu, như thế tín ngưỡng dân gian Việt Nam và niềm tin Kitô giáo chẳng những không mâu thuẫn mà còn làm phong phú cho nhau. Niềm tin “Ông Trời” thôi thúc người ta cầu nguyện, càng cầu nguyện thành kính người ta càng nhận biết Ông Trời đúng là Đức Chúa Trời, là Cha toàn năng luôn yêu thương săn sóc mọi loài:

Xưa kia chỉ biết kêu Trời,
mà nay đã biết gọi Trời là Cha,
trần gian chẳng phải là nhà,
đi về vĩnh cửu gặp Cha trên trời.

 

[1] Tín ngưỡng, https://vi.wikipedia.org/wiki, truy cập ngày 05.11.2023.

[2] x. Đường Thi, Thiên Chúa và Tam Giáo, tr. 404.

[3] Vũ Văn Khương – Nguyễn Công Đức (2015), “Ngôn ngữ và tôn giáo – các định hướng nghiên cứu”, Tạp chí Nhân lực khoa học xã hội, số 5, Hà Nội, tr. 84 – 93.

[4] Tục ngữ Công giáo trong một số ca dao tiếng Việt, https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tu-ngu-cong-giao-trong-mot-so-tuc-ngu-ca-dao-tieng-viet-46138, truy cập ngày 05/11/2023.

[5] Bình Định Vương – Lê Lợi chiến đấu chống lại quân Minh xâm lược từ năm 1418 cho đến lúc đánh đuổi hoàn toàn quân Minh ra khỏi Đại Việt vào năm 1428.

 

(Trích tác phẩm nội san linh đạo đan tu: CẦU NGUYỆN ĐAN TU của Hội Dòng Xitô Thánh Gia)

(Nguồn hình ảnh: https://www.thomasnelsonbibles.com/blog/what-is-prayer/)

CÙNG CHUYÊN MỤC