Mt 22,34-40
Đs Lm. Phanxico Salessio Đỗ Duy Đông
Anh chị em thân mến!
Có lẽ không có từ ngữ nào được con người sử dụng nhiều như từ “tình yêu”. Người ta nói về tình yêu Thiên Chúa, tình yêu gia đình, tình yêu cộng đoàn, tình yêu quê hương nhân loại. Những giai điệu đẹp nhất, những câu chuyện cảm động nhất cũng thường bắt đầu và kết thúc bằng hai tiếng tình yêu.
Thế nhưng, nghịch lý thay, chính trong một thế giới nói rất nhiều về tình yêu, chúng ta lại chứng kiến biết bao chớp nhoáng của tổn thương và lạnh lùng: vợ chồng dần nguội lạnh những thấu cảm ban đầu, cha mẹ và con cái sống chung một mái nhà nhưng khoảng cách ngày càng xa vời, anh em bề ngoài chung một cộng đoàn nhưng tâm hồn lại khép kín. Người ta có thể kết nối với hàng triệu người trên không gian mạng, nhưng lại hoàn toàn dửng dưng với người đang ngồi ngay bên cạnh.
Vì sao con người khao khát được yêu thương đến thế, mà sao lại khó yêu thương nhau đến vậy? Vì sao chúng ta khao khát được người khác thấu hiểu, nhưng lại rất ít khi kiên nhẫn bước vào thế giới của họ? Vì sao chúng ta mong được tha thứ, nhưng lại hà tiện một tiếng dung thứ cho tha nhân? Và vì sao, có đôi khi, người ta lại nhân danh tình yêu để kiểm soát, ghen tuông, chiếm hữu và làm tổn thương chính những người mình nói là yêu nhất? Đó không chỉ là những trăn trở mang tính tâm lý, mà là câu hỏi chạm đến tận căn tính Kitô hữu của chúng ta.
Trong Tin Mừng hôm nay, khi được hỏi về giới răn trọng nhất trong Lề Luật, Đức Giêsu đã không chọn một nghi thức phức tạp hay một điều luật hình thức. Ngài quy tụ tất cả về hai mối tương quan căn bản: hết lòng yêu mến Thiên Chúa và yêu thương tha nhân như chính mình.
Câu trả lời ấy đã phá tan ảo tưởng, đó là: thước đo cuối cùng của đời sống đạo không nằm ở việc chúng ta biết bao nhiêu giáo lý hay đọc bao nhiêu kinh nguyện, mà nằm ở chỗ tình yêu đã thực sự biến đổi cách chúng ta sống với Thiên Chúa và với con người như thế nào. Một người có thể thuộc làu làu giáo lý nhưng lại làm người bên cạnh đau khổ; một người có thể nói rất hoa mỹ về đức ái nhưng lại không chấp nhận một người anh em khác chính kiến. Điều đó nhắc nhở chúng ta một chân lý, đó là: tình yêu không chỉ là lời tuyên xưng trên môi miệng, tình yêu phải trở thành một cách sống.
Hành trình trưởng thành của tình yêu: Từ Eros, Philia đến Agape
Để hiểu sâu hơn về con đường tình yêu mà Tin Mừng mời gọi, cổ nhân và các nhà tư tưởng Kitô giáo thường phân biệt ba chiều kích của tình yêu: Eros, Philia và Agape. Đây không phải là ba bậc thang cứng nhắc, mà là những sắc thái phong phú của một trái tim đang trên đường trưởng thành.
Eros (Tình yêu khao khát) – Khởi đi từ sự rung động, sức hấp dẫn và niềm khát khao được gắn kết với người mình yêu. Eros tự bản chất không xấu, bởi chính Thiên Chúa đã phú bẩm cho con người khả năng cảm nhận vẻ đẹp và sự khao khát hiệp nhất. Nhưng Eros sẽ trở nên lệch lạc khi nó chỉ dừng lại ở sự ích kỷ: “Tôi yêu bạn vì bạn làm tôi vui, tôi giữ bạn chừng nào bạn còn đáp ứng nhu cầu của tôi.” Khi cảm giác qua đi, tình yêu ấy cũng lụi tàn.
Philia (Tình yêu bằng hữu) – Tiến thêm một bước, Philia là tình bạn, sự quý trọng, niềm vui sẻ chia và đồng hành trong tình huynh đệ. Tuy nhiên, giới hạn của Philia là sự chọn lựa: chúng ta dễ tử tế với những người hợp tính, nhưng lại né tránh những ai khác biệt hoặc làm ta khó chịu.
Agape (Tình yêu hiến trao) – Đây là đỉnh cao của tình yêu mà Tin Mừng mạc khải. Agape không loại bỏ cảm xúc, nhưng nó không lấy lợi ích cá nhân làm trung tâm. Đó là tình yêu biết tha thứ, biết nói sự thật trong bác ái và chủ động tìm kiếm điều thiện hảo cho tha nhân, ngay cả khi không được đền đáp hay phải hy sinh chính mình.
Tình yêu trưởng thành đích thực là hành trình vượt thoát cái tôi ích kỷ để đi từ tình yêu Eros và Philia hướng trọn về tình yêu Agape.
Những cái bẫy tinh vi của tình yêu lệch chuẩn
Tâm lý học và đời sống tu đức cùng soi sáng cho chúng ta thấy những chiếc “mặt nạ” quen thuộc mà tình yêu ích kỷ thường mang lấy:
Trước hết, đó là sự Sợ hãi và khép kín – Có những người khao khát yêu thương nhưng lại dựng lên những bức tường kiên cố vì sợ bị từ chối, sợ bị tổn thương hay sợ người khác nhìn thấu những yếu đuối của mình. Họ chọn sống ẩn mình sau lớp áo bận rộn hay sự im lặng lạnh lùng. Nhưng trái tim cứ khép chặt để tự vệ thì cũng là trái tim tự bóp nghẹt sự sống của chính mình.
Thứ hai, đó là sự Kiểm soát trá hình – Không ít lần chúng ta nói “Tôi làm vì thương bạn/thương con”, nhưng thực chất lại muốn uốn nắn người khác theo ý mình, bắt họ lệ thuộc vào sự định đoạt của mình. Đó không phải là tình yêu, mà là sự chiếm hữu và bất an thầm kín. Tình yêu đích thực không biến con người thành cỗ máy dưới quyền kiểm soát, mà tôn trọng tự do để người kia được lớn lên trong chân lý.
Thứ ba, đó là Tình yêu thương mại (Chỉ yêu khi được đáp trả) – Chúng ta dễ biến lòng tốt thành một thứ hợp đồng vô hình: “Tôi đối xử tốt với anh, anh phải biết ơn; tôi hy sinh, anh phải công nhận tôi.” Khi sự đáp trả không đến như mong đợi, tình yêu lập tức hóa thành cay đắng, trách móc. Tình yêu Agape mời gọi chúng ta vượt qua thứ toán tính sòng phẳng ấy để phục vụ tha nhân bằng một sự tự do nội tâm hoàn toàn.
Và cuối cùng, đó chính là Yêu nhân loại trừu tượng, nhưng ngại con người cụ thể – Thật dễ để cất lời cầu nguyện cho hòa bình thế giới hay yêu thương nhân loại chung chung, nhưng lại rất khó để mỉm cười, ngồi chung mâm hoặc tha thứ cho một người đồng sự đang làm ta gai mắt ngay trước mặt. Đức Giêsu không dạy chúng ta yêu một nhân loại lý thuyết, Người mời gọi chúng ta yêu những con người bằng xương bằng thịt, với tất cả sự bất toàn của họ.
Khuôn mẫu từ Đức Giêsu Kitô đò là “Yêu cho đến cùng”
Nếu chỉ dựa vào sức mạnh tâm lý hay nghị lực tự nhiên, chúng ta sớm muộn gì cũng kiệt sức trên con đường bác ái. Tin Mừng không dừng lại ở một lời khuyên đạo đức khô khan, mà chỉ cho chúng ta thấy một khuôn mặt tuyệt vời là Đức Giêsu Kitô. Thánh Gioan đã khẳng định rằng: “Người đã yêu thương những kẻ thuộc về mình còn ở thế gian, và Người yêu thương họ đến cùng” (Ga 13,1).
“Đến cùng” nghĩa là gì? Là Ngài yêu các môn đệ không phải vì các ông hoàn hảo hay trung kiên. Ngài biết rõ Giuđa sẽ phản bội, Phêrô sẽ chối Thầy, và đám đông sẽ bỏ chạy trong giờ phút ngặt nghèo. Thế nhưng, Ngài vẫn cúi xuống rửa chân cho họ, vẫn hiến tế chính mình trên thập giá.
Tình yêu của Đức Kitô không đặt nền trên thành tích (“Anh xứng đáng thì tôi mới yêu”), mà đặt nền trên ân huệ (“Tôi yêu anh trước, và tình yêu ấy sẽ biến đổi anh”). Yêu đến cùng không có nghĩa là dung túng cái ác hay hủy hoại phẩm giá bản thân, nhưng là can đảm đối diện với thực tại bằng một lòng xót thương kiên vững, không bao giờ buông xuôi và không bao giờ để thù hận ngự trị trong tâm hồn.
Mến Chúa, yêu người – Hai mặt của một chiếc gương
Tại sao Đức Giêsu lại đặt giới hạn mến Chúa và yêu người song song với nhau như thể chúng không thể tách rời? Thánh Gioan quả quyết một cách mạnh mẽ: “Nếu ai nói: Tôi yêu mến Thiên Chúa mà lại ghét anh em mình, người ấy là kẻ nói dối” (1 Ga 4,20). Không thể có một tương quan thân mật với Thiên Chúa nếu đôi tay chúng ta vẫn còn dựng lên những hàng rào khinh miệt hay hờ hững với anh em.
Đồng thời, Ngài dạy chúng ta yêu tha nhân “như chính mình”. Điều này hé mở một bí quyết tâm lý và thiêng liêng vô cùng sâu sắc: Chỉ khi nào chúng ta nhận ra mình vô giá trước mặt Thiên Chúa, được Ngài yêu thương và chữa lành thì chúng ta mới thôi không cần phải dùng người khác để chứng tỏ giá trị bản thân. Khi không còn loay hoay tìm kiếm sự công nhận từ thế gian, chúng ta mới thực sự tự do để vui với niềm vui của anh em, bình thản trước sự thành công của người khác, và phục vụ mà không cần một tràng pháo tay tâng bốc.
Anh chị em thân mến!
Lời Chúa hôm nay không dừng lại ở những khái niệm triết lý hay thần học cao siêu, mà vang lên như một tiếng gọi xét mình đầy thao thức cho mỗi người chúng ta trong cuộc sống hằng ngày:
Hôm nay, tôi yêu người khác vì chính con người của họ, hay chỉ vì những lợi ích và cảm xúc dễ chịu họ mang lại cho tôi?
Tôi có dám khiêm tốn nhận lỗi, buông bỏ cái tôi hiếu thắng để hàn gắn một mối tương quan đang rạn nứt không?
Và trong những điều rất nhỏ bé hôm nay như một lời nói dịu dàng hơn, một cái gật đầu tha thứ, một sự kiên nhẫn trước một người làm tôi khó chịu, tôi đã thực hành tình yêu “đến cùng” ấy ra sao?